Pik boru tesisatı, dökme demir boru ve bağlantı parçaları kullanılarak oluşturulan atık su, yağmur suyu ve havalık tesisatı sistemidir. Yüksek malzeme yoğunluğu, mekanik dayanımı, yanmaz yapısı ve ses iletimini sınırlayan özellikleri nedeniyle özellikle çok katlı ve yoğun kullanılan yapılarda tercih edilir.
Sistemin performansını belirleyen temel unsurlar; doğru boru sınıfı, uygun çap hesabı, güvenli bağlantılar, yeterli sabitleme, korozyon koşullarına uygun kaplama ve düzenli kontroldür. Bina içinde kullanılan borularla toprak altına yerleştirilen borular aynı çevresel etkilere maruz kalmadığından ürün seçimi uygulama alanına göre yapılmalıdır.
Pik boru tesisatı yalnızca boru döşeme işlemi olarak değerlendirilmemelidir. Atık su debisi, kolon düzeni, havalandırma ihtiyacı, yangın geçişleri ve bakım erişimi proje aşamasında birlikte ele alınmalıdır.
Pik boru tesisatı, kullanılmış suyun ve yağmur suyunun çoğunlukla yer çekimi etkisiyle yapıdan uzaklaştırılmasını sağlar. Lavabo, tuvalet, duş, mutfak ve teknik hacimlerden gelen atıklar yatay bağlantı borularıyla düşey kolonlara, kolonlardan da bina çıkış hattına aktarılır.
EN 877 standardı; bina drenajında kullanılan dökme demir boruların, bağlantı parçalarının, ek elemanlarının ve aksesuarlarının malzeme, boyut, tolerans, mekanik özellik, kaplama ve işlevsel performans koşullarını tanımlar. Standardın kapsadığı nominal çap aralığı DN 50 ile DN 600 arasındadır.
Pik boru tesisatı, atık suyun güvenli biçimde taşınmasını sağlayan bütüncül bir bina drenaj sistemidir.
Akışın düzenli sürdürülebilmesi için boru eğimleri, kolon çapları ve havalık hatları hesaplanmalıdır. Yetersiz havalandırma, tesisattaki basınç dengesini bozarak sifonlardaki su seviyesinin azalmasına ve kokunun iç ortama ulaşmasına neden olabilir.
Pik boru tesisatı; dayanım, akustik konfor ve yangın güvenliği beklentisinin yüksek olduğu yapılarda uygulanır. Konut projelerinden endüstriyel tesislere kadar farklı bina türlerinde atık su ve yağmur suyu drenajı için kullanılabilir.
Başlıca kullanım alanları şunlardır:
Bina içi uygulamalarda kullanılan SML tipi dökme demir sistemler DN 50 ile DN 400 arasında üretilebilmektedir. Toprak altı uygulamalara yönelik TML sistemleri ise özel dış kaplama ve uygun bağlantı elemanlarıyla statik ve dinamik zemin yüklerine karşı korunur. Belirli uygulamalarda 0,8 ile 6 metre arasındaki dolgu yüksekliği ve 60 tona ulaşan taşıt yükleri için üretici teknik koşulları bulunur.
Kullanım alanı, borunun kaplama ve bağlantı özelliklerini doğrudan belirler.
Bina içi bir ürünün ilave koruma olmadan toprak altına yerleştirilmesi, dış yüzeyde erken korozyon riski oluşturabilir.
Pik boru ile plastik boru arasındaki seçim; yapı türü, yangın güvenliği, akustik beklenti, tesisat güzergâhı ve taşıma koşulları dikkate alınarak yapılmalıdır. Her iki malzemenin montaj ve işletme özellikleri birbirinden farklıdır.
| Değerlendirme kriteri | Pik boru tesisatı | Plastik boru tesisatı |
| Malzeme yapısı | Dökme demir | Polimer esaslı malzeme |
| Ağırlık | Daha ağırdır | Daha hafiftir |
| Ses iletimi | Yüksek kütlesi nedeniyle daha sınırlıdır | İlave akustik önlem gerekebilir |
| Yangın davranışı | Yanmaz malzeme özelliği gösterir | Ürün sınıfına göre farklılık gösterir |
| Isıl genleşme | Daha düşük hareket gösterir | Genleşme payı ayrıca değerlendirilir |
| Sabitleme | Taşıma kapasitesi yüksek destekler gerekir | Daha hafif destek çözümleri uygulanabilir |
| Bağlantı | Kelepçeli veya contalı bağlantılar kullanılır | Conta, muf veya kaynak uygulanabilir |
| Korozyon koruması | Ortama uygun kaplama gerekir | Metal korozyonundan etkilenmez |
Cast Iron Soil Pipe Institute, dökme demirin grafitli mikro yapısı ve yüksek kütlesi sayesinde plastik esaslı drenaj sistemlerine göre daha düşük ses iletimi sağladığını belirtir. Kurumun karşılaştırmasına göre dökme demir sistemler belirli test koşullarında tamamen plastik sistemlerin yaklaşık iki katı düzeyinde akustik sessizlik sağlayabilir.
Boru malzemesi seçimi, yalnızca montaj kolaylığına değil yapının uzun vadeli teknik gereksinimlerine dayanmalıdır.
Pik boru tesisatı; düz borular, dirsekler, çatallar, redüksiyonlar, temizleme parçaları, bağlantı kelepçeleri ve taşıyıcı desteklerden oluşur. Sistemdeki her elemanın aynı standart ve uygulama koşullarıyla uyumlu olması gerekir.
Kelepçeli bağlantılarda elastomer conta, boru uçları arasındaki sızdırmazlığı sağlar. Metal kelepçe ise bağlantıyı mekanik olarak sabitler. EN 877 kapsamında test edilen bazı bağlantı elemanları DN 200’e kadar 5 bar, daha büyük çaplarda ise 3 bar seviyesine kadar basınç dayanımı sunabilir. Bu değerler ürün ve bağlantı sınıfına göre doğrulanmalıdır.
Tesisatın güvenliği, boru kadar bağlantı ve sabitleme elemanlarının doğru seçilmesine bağlıdır.
Yön değişikliklerinde, kolon diplerinde ve basınç oluşma ihtimali bulunan noktalarda yalnızca standart kelepçe yeterli olmayabilir. Bu bölgelerde çekme kuvvetlerine dayanıklı bağlantılar, ilave sabitlemeler veya destek blokları kullanılmalıdır. Farklı malzemelerin birleştiği geçiş noktalarında ise üretici tarafından onaylanan adaptörler tercih edilmelidir.
Pik boru tesisatı projesi, yapının sıhhi tesisat yükleri ve mimari yerleşimi incelenerek hazırlanır. Boru çapları, eğimler, kolon sayısı ve havalandırma düzeni hesaplanmadan ürün seçimi yapılmamalıdır.
Proje kapsamında şu çalışmalar yürütülmelidir:
Toprak altı dökme demir tesisatların planlama ve uygulamasında EN 12056, EN 752 ve EN 1610 gibi bina içi drenaj, bina dışı kanalizasyon ve hat testlerine ilişkin standartlar birlikte değerlendirilir. TML tipi borularda dış yüzey için en az 130 g/m² çinko kaplama ve koruyucu son kat uygulaması tanımlanabilir.
Doğru proje, atık suyun kesintisiz taşınmasını ve tesisatın bakım sırasında erişilebilir kalmasını sağlar.
Pik boru montajı, proje güzergâhının sahada kontrol edilmesiyle başlar ve sızdırmazlık testleriyle tamamlanır. Boruların ağırlığı nedeniyle taşıma, kesme ve sabitleme işlemleri uygun ekipmanlarla gerçekleştirilmelidir.
Temel montaj sırası şöyledir:
EN 877, boru ve bağlantıların üretim sürecinden bağımsız olarak aynı işlevsel şartları karşılamasını öngörür. Montajın ise ürün üreticisinin talimatları ve ilgili drenaj standartları doğrultusunda tamamlanması gerekir.
Eksen kaçıklığı bulunan bağlantılar, conta üzerinde düzensiz baskı oluşturarak sızdırmazlığı zayıflatabilir.
Pik boru tesisatı, yanmaz malzeme yapısı ve yüksek kütlesi nedeniyle yangın güvenliği ile akustik konforun öncelikli olduğu projelerde öne çıkar. Dökme demir boru yanmasa da döşeme ve duvar geçişlerinde kalan boşlukların onaylı yangın durdurucu malzemelerle kapatılması gerekir.
Cast Iron Soil Pipe Institute tarafından aktarılan testlerde, dökme demir boru ile elastomer contalı bağlantıların bazı ek noktalarında titreşim seviyesinin 20 dB’ye kadar azalabildiği belirtilir. Bu performans; boru kalınlığı, montaj biçimi, bağlantı türü ve yapı elemanlarıyla temas koşullarına göre değişebilir.
Akustik performans, yalnızca boru malzemesine değil tesisatın yapıya nasıl sabitlendiğine de bağlıdır.
Periyodik kontrollerde kelepçe sıkılıkları, askı elemanları, kaplama hasarları, bağlantı noktaları ve temizleme kapakları incelenmelidir. Kaçak belirtileri, korozyon izleri veya taşıyıcılardaki gevşemeler gecikmeden giderilmelidir. Tesisata sonradan bağlanan hatların çap, eğim ve havalandırma dengesi üzerindeki etkisi ayrıca kontrol edilmelidir.
Pik boru tesisatı uygulanmadan önce bina türü, taşınacak atık suyun özellikleri, tesisatın konumu ve bakım koşulları analiz edilmelidir. Standart bina atık suyu, yağlı mutfak atıkları, kimyasal içerikli akışkanlar ve toprak altı drenaj hatları için aynı kaplama çözümü kullanılmamalıdır.
Değerlendirme sürecinde boru çapı, ürün standardı, iç ve dış kaplama, bağlantı sınıfı, sabitleme düzeni, yangın geçişleri ve diğer tesisatlarla koordinasyon incelenmelidir. EN 877 standardı malzeme ve işlevsel performans için temel çerçeveyi oluştururken uygulama detaylarının proje koşullarına göre belirlenmesi gerekir.
Altes Mühendislik, pik boru tesisatını sıhhi ve endüstriyel mekanik tesisat hizmetleri kapsamında ele almaktadır. Yeni yapılarda ve mevcut tesisat yenilemelerinde saha keşfi, uygun malzeme seçimi, uygulama detayları ve test süreçlerinin yapıya özel biçimde planlanması sistem güvenliği açısından önem taşır.
Pik boru tesisatı; doğru projelendirme, standartlara uygun ürün kullanımı, kontrollü montaj ve düzenli bakım gerektiren bir drenaj çözümüdür. Altes Mühendislik tarafından sunulan mekanik tesisat hizmetleri, projenin teknik şartları ve kullanım gereksinimleri doğrultusunda değerlendirilebilir.
